«Жаратылыш ташы жана техногендик сырье» лабораториясы.

  1. Түзүлүү тарыхы

Республиканын түштүгү ар кандай архитектуралык-курулуш буюмдары үчүн баалуу чийки зат катары кызмат кылган табигый таштын (гранит, мрамор, акиташ) кендерине бай. Мындай кен байлыктарды пайдаланууда өндүрүштөрдүн  көбөйүшү ички суроо-талапты толук канааттандырып, экспорттук жеткирүүлөрдүн келечегин ачышы мүмкүн. Бул көйгөйдүн Кыргызстандын улуттук экономикасы үчүн актуалдуулугун карап, 06.09.1990-ж. No40 буйруктун негизинде. ЮКУТСта “Табигый ташты казып алууну жана иштетүүнү комплекстүү механизациялоо” лабораториясы түзүлгөн. Лабораторияны башкаруу үчүн Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Автоматика институтунан (Бишкек) техника илимдеринин доктору, профессор Мамасаидов М.Т. чакырылган, алар TMM жана тоо-кен инженери тармагында ири адис болуп саналат. Кыска убакыттын ичинде Мухаммеджан Ташалиевич таланттуу жаштарды өзүнүн айланасына топтоп, аларды илимий жана чыгармачыл иштин башатына шыктандырды. Алардын көпчүлүгү учурда илимдин кандидаттары жана докторлору, илимдин өнүгүшүнө салымын кошуп, Кыргыз Республикасынын ар кайсы университеттеринде жана илимий мекемелеринде эмгектенишүүдө.

Анын дилгирлигинин жана уюштуруучулук жөндөмүнүн аркасында лаборатория көп өтпөй Сары-Таш илимий-өндүрүштүк тобун камтыган бөлүмгө айланды. Бул лабораторияда Ш.С.Закиров, Ю.А.Бакиров, А.Жусупов, А.Кадыркулов, Р.Ураимов жана башка адистер эмгектенип, алардын көпчүлүгү диссертацияларын жактап, Ош шаарындагы илимий жана билим берүү мекемелеринде эмгектеништи. Лабораториянын илимий иштеп чыгуулары Сары-Таш жана Ак-Таш карьерлеринде практикалык колдонулушун тапты. Лабораториянын кызматкерлери таш казуу жана иштетүү боюнча бир катар станокторду, анын ичинде цилиндр формасындагы таш блокторун бөлүп алуу үчүн SBS-1 бургулоочу станокту, талаада чипированный курулуш продукциясын өндүрүү үчүн арналган PKA-800p мобилдик технологиялык модулун түзүштү.

1992-2008-жылдары лаборатория “Табигый ташты комплекстүү пайдалануу” деп аталып келген. Лаборатория иштеген жылдар аралыгында 4 адам кандидаттык диссертацияларын коргошкон (Бакиров Ю.А., Кадыркулов А.К., Калдыбаев Н.А., Исаев И.) “Тоо-кен машиналары” адистиги боюнча. Көп жылдар бою лабораторияны техника илимдеринин доктору, академик Мамасаидов М.Т. жана кандидаты Калдыбаев Н.А. Лабораториянын кызматкерлери 200дөн ашык илимий эмгектерди жарыялашкан, 8 ойлоп табуунун автордук күбөлүктөрүн жана патенттерин алышкан. Лаборатория табигый таш кендерин иштетүүгө байланыштуу эл чарбасынын маанилүү көйгөйлөрү боюнча 10дон ашык илимий-техникалык долбоорлорду ишке ашырууга салым кошту. 200 миң сомдон ашык суммага келишимдик жумуштар аткарылды. Учурда лабораториянын илимий багыты бир аз кеңейтилди жана курулуш максатында техногендик формацияны иштеп чыгууну камтыйт. Акыркы жылдары лабораториянын кызматкерлери металл эмес чийки заттын майда жана техногендик кендерин иштетүүнүн илимий-прикладдык негизин иштеп чыгышты. Ойлоп табууга 7 патент алынды, лабораториянын илимий изилдөөлөрү боюнча 100дөн ашык илимий эмгектер жарыяланды.

2008-жылдын сентябрь айында, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Түштүк филиалынын илимий мекемелерин реформалоого байланыштуу, лаборатория “Металл эмес ресурстарды комплекстүү пайдалануу” деген аталышка ээ болду. Учурда лаборатория “Жаратылыш ташы жана техногендик сырье” деп аталат. Кызматкерлер жаңы кадрлар менен толукталып, учурда лабораторияны т.и.к.

Н.А. Калдыбаев жетектейт.

“ Жаратылыш ташы жана техногендик сырье” лабораториясында жалпысынан 4 илимий кызматкер иштейт. Алардын ичинен 1 лабораториянын башчысы, 1 улук илимий кызматкер, 1  илимий кызматкер, анын ичинде 1 техникалык илимдердин доктору, профессор, 1 техникалык илимдердин кандидаты, 1 доцент.

2. Илимий иштин негизги багыттары

“ЖТиТС” лабораториясынын илимий ишинин негизги илимий багыттары:

  • Кыргызстандын түштүк аймагындагы жаратылыш ташы кендерин жана рудалык эмес пайдалуу кендердин техногендик түзүмдөрүн комплекстүү өздөштүрүүнүн илимий – колдонмо негиздерин иштеп чыгуу.
  • Пайдалуу кендерди комплекстүү пайдалануу, табигый таштан курулуш материалдары жана буюмдарын өндүрүүнүн технологиясы

3. Лабораториянын курамы

 Лаборатория башчысы – т. и. д., профессор, академик Мамасаидов Мухаммаджан Ташалиевич 1949-жылы 1-апрелде Ош облусунун Араван районунун Араван айылында төрөлгөн. 1966-1971-жж. – Фрунзе политехникалык институтунун студенти. 1975-ж. – Фрунзе политехникалык институтунун аспирантурасы, ушул эле жылы кандидаттык диссертациясын ийгиликтуу коргогон. 1987-ж. – Кыргыз ССР Илимдер академиясынын докторантурасын аяктаган. 1989-жылы доктордук диссертациясын коргогон. Анын жетекчилиги астында 2 докторлук жана 16 кандидаттык диссертация корголгон. 280ден ашык жарыяланган илимий эмгектердин, анын ичинде 14 монографиянын жана 37 ойлоп табуунун автору.

 Улук илимий кызматкер – т.и.к., КР ИАнын мучө-корр. Калдыбаев Нурланбек Арзымаматович 1967-жылы 1-майда Ош облусунун Өзгөн районунун Жалпак-Таш айылында төрөлгөн. 1991-жылы Томск политехникалык институтутун «Пайдалуу кен байлыктарды чалгындоонун техникасы жана технологиясы» адистиги боюнча бүтүргөн. Кесиби: тоо-кен инженери. 2003-жылы кандидаттык диссертациясын коргогон. 70 тен ашуун илимий макаланын, 5 патент, 10 дон ашуун окуу-усулдук колдонмолордун автору.

Илиий кызматкер – Караева Зулпия Урматовна 1968-жылы Ош облусунун Кара-Суу районуна караштуу Отуз-Адыр айылында төрөлгөн. 1990 – Ташкенттеги Текстиль жана Жеңил өнөр жай иниститутун  бүтүргөн. Ушул эле жылы Оштогу шелк комбинатына ишке кабыл алынган. 2007 -жылы Ош технологиялык университетине  кирген. 2010-жылы Ош ТУда Экономика багыты боюнча магистратураны ийгиликтүү коргогон. Ошол эле учурда “Экономика жана бизнес” кафедрасында окуутучу болуп иштеген. 2018-жылы Ош соода экономикалык колледжине финанасы жана менеджмент кафедрасына ишке кирген. 2020-жылы  Кыргыз Республикасынын Улуттук  илимдер академиясынын туштук болумунун А.С. Джаманбаев атындагы  Жаратылыш байлыктары институтунун “КБОЭКП” лабораториясына улук лаборант кызматына кабыл алынган. 2022-жылы “ЖТжТС” лабораториясында инженер болуп иштеген. 2024-жылдан “ЖТжТС” лабораториясында кичи илмий кызматкер, илимий кызматкер болуп иштеп келүүдө.

4. Илимий иштердин жыйынтыктары.

2025 жылдын ИИУнун илимий изилдөөлөрүнүн эң маанилүү жыйынтыктарынын тизмеси :

  • Кыргызстандын Түштүк аймагындагы табигый таштын кендерин жана металл эмес пайдалуу кендердин техногендик түзүлүштөрүн комплекстүү өздөштүрүүнүн илимий жана прикладдык негиздерин иштеп чыгуу.
  • Минералдык сырьёлорду комплекстуу пайдалануу. Курулуш материалдары жана буюмдары.

5. Лабораториянын ишмердүүлүгү.

Илимий ишмердүүлүк (типография, авторлору, канча беттен тургандыгы, көлөмү, кайсы бетке чыккандыгын жана илимий макалалардын тизмеси).

2025-жылдын көрсөтүлгөн мезгилине изилдөөлөрдүн жыйынтыгы боюнча лаборатория кызматкерлери тарабынан төмөнкү макалалар жарыялоо үчүн даярдалган жана ойлоп табууга өтүнмөлөр даярдалууда.

  1. Калдыбаев Н.А., Панфиленко Т.Г., Эргешова Г., Жунусалиева А.К.

Туштук Кыргызстандын дарыяларынын сел жерлериндеги кум-шагыл аралашмасын казып алуу процессине мониторинг жана санариптештируу // Ош технологиялык университетинин кабарлары, 2024-ж., №3. -С. 70-77. РИНЦ

https://www.elibrary.ru/item.asp?id=80297190

  1. Калдыбаев Н.А., Аматов Ы. К., Жунусалиева А.К., Калдыбаев Б.Н Көк-Арт дарыясынын жээгинин геологиялык түзүлүшүн картага түшүрүү жана сүрөттөө. «Известия» журналы. 2024.-стр.7-11. РИНЦ

https://elibrary.ru/item.asp?id=82653316

3.      Калдыбаев Н.А., Жунусалиева А.К., Калдыбаев Б.Н., Арстанова А.А. Көк-Арт дарыясынын бассейнинин экологиялык абалын геомаалыматтык картага түшүрүү. «Жаштар жана илим» студенттердин XI аймактык илимий-практикалык конференциясынын материалдары, 2025, Новокузнецк, Кузбасс мамлекеттик техникалык университети.

  1. Калдыбаев Н.А., Зикирова Г.А., Култаева Д.Ч., Токтосунов А.А. Болочоктогу тоо кен инженер – геологдордун кесиптик компеттентүүлүгүн калыптандыруудагы жаңы педагогикалык мамилелер// Известия ВУЗов, №3,2004.

5.      Калдыбаев Н.А., Исаков Д.Т., Курманали уулу К. Багыттык бөлүү ыкмасын колдонуу менен жол курулуш продукциясын өндүрүү үчүн минералдык сырьенун сапатын баалоо үчүн геологиялык жана технологиялык көрсөткүчтөрдүн негиздемеси. VIII Эл аралык геологиялык-геофизикалык конференциянын материалдары “ГеоЕвразия-2025. Геологиялык чалгындоо технологиялары: илим жана бизнес”, III том (III) [жыйноо] Тверь ш.: “Поли ПРЕСС” ЖЧК, 2025. – С. 154-158. РИНЦ6.      Калдыбаев Н.А., Жунусалиева А.К., Ражаб кызы У.. Кыргызстандын түштүгүнүн жогорку дарыяларынын гидрологиялык мониторинги // BARQAROR RIVOJLANISHDA TABIIY RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH, INNOVATSION VA YASHIL TEXNOLOGIYALARNI YANGI AVLODLARINI YARATISH MAVZUSIDAGI. ANDIJON QISHLOQ XO‘JALIGI VA AGROTEXNOLOGIYALAR INSTITUTI AGROINJENERIYA VA GIDROMELIORATSIYA FAKULTETI. XALQARO ILMIY-AMALIY ANJUMAN. II-QISM Конференциянын материалдары. АСХИА, Андижан, 2025. 256-260бет.7.      Калдыбаев Н.А., Дуванакулов М.А., Машиев М.А., Болбуров Б.М. Дарыя түбүнүн эрозиясын жана седиментациясын талдоо үчүн санариптик бийиктик моделин (СБМ) колдонуу. BARQAROR RIVOJLANISHDA TABIIY RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH, INNOVATSION VA YASHIL TEXNOLOGIYALARNI YANGI AVLODLARINI YARATISH MAVZUSIDAGI. ANDIJON QISHLOQ XO‘JALIGI VA AGROTEXNOLOGIYALAR INSTITUTI AGROINJENERIYA VA GIDROMELIORATSIYA FAKULTETI. XALQARO ILMIY-AMALIY ANJUMAN. II-QISM. Конференциянын материалдары. АСХИА, Андижан, 2025.202-206 бет.8.      Бекташов Б.М., Калдыбаев Н.А., Байкелова Г.Ш. Текелик-1 көмур кенинде туруксуз тектерде чалгындоо скважиналарын бургулоо. Тоо-кен журналы, 2025, № 10. 90-93бет. https://www.rudmet.ru/catalog/journal/2452/ Scopus9.      Калдыбаев Н.А. Табигый таш блокторун электр жылытуу менен багыттоо боюнча бөлүү//ОшТУнун Известиясы№4, 2025-9бет.10.  Калдыбаев Н.А., Панфиленко Т.Г. , Жунусалиева А.К.,Токтомуратова Г.Ш. Калктуу   пункттардын чектериндеги Көк-Арт дарыясынын жайылмасынын экологиялык картасы. “Европалык Россиядагы жана чектеш өлкөлөрдөгү жаратылышты пайдалануу жана экологиялык абал” конференциясынын материалдары, Белгород, 2025-ж. 302-306 бет. РИНЦ.11.  Калдыбаев Н.А., Пакирдинов Р.Р., Исаков Д.Т. Туштук Кыргызстандын табигый таш кендеринин брусчаткаларды өндүрүү үчүн жарактуулугун баалоо жана критерийлердин негиздемеси «Механика жана транспорттук структуралардын актуалдуу маселелери» конференциясынын материалдары, Казакстандын Улуттук илимдер академиясы, Алматы, 2025 ж.12.  Калдыбаев Н.А. жана башкалар. Кичи-Алай батолитинин интрузивдик тектерин геологиялык жана технологиялык баалоо брусчаткаларды өндүрүү үчүн минералдык сырье катары Санкт-Петербург мамлекеттик университетинин жарчысы. Жер илимдери. Басууга берилди.СКОПУС.13.  Kaldybaev N.A., Mamatkasymova A.T., Ergeshova G., Zhunusalieva A.K., Panfilenko T.G. Hydrological monitoring and assessment of channel deformations in mountain rivers of Southern Kyrgyzstan using the ARCHGIS program. Scopusка жарыялоо үчүн берилген.

  1. Калдыбаев Н.А., Каратаев А., Кадыркулов А.К., Акылбек кызы Д. Табигый ташты иштетүү процессинин күч-энергетикалык мүнөздөмөлөрүн багыттуу бөлүү аркылуу интерпретациялоо//Пайдалы қазбаларды иштетүүнүн физикалык-техникалык маселелери. – Новосибирск. Scopus.
  2. Калдыбаев Н.А., Жанибеков М.Ж., Курманали уулу К., Жунусов А.Б. Термит аралашмасын колдонуу менен чоң өлчөмдөгү таш блокторду кесүү \\ КР УИАнын жарчысы. 2025ж.
  3. Караева З.У., Акылбек кызы Д., Токтомуратова Г.Ш., Убайдилла уулу Б. Табигый ташты казып алуу боюнча долбоорлорду ишке ашырууда тобокелдикти баалоо критерийлеринин жана методдорунун негиздемеси. \\ Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын жарчысы. 2025ж.
  4. Караева З.У., Калдыбаев Н. А., Маткалыков А. М. Таш карьерлериндеги тоо-кен иштеринин автоматташтырылган наркын пландаштыруу боюнча электрондук сервис \\ Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Жарчысы. 2025ж.
  5. Калдыбаев Н.А., Панфиленко Т.Г., Дуванакулов М.А., Жунусалиева А.К. Дарыялардын жайылмаларында кум-шагыл аралашмасын казып алууну көзөмөлдөөнүн методологиялык принциптери \\ КР УИАнын Жарчысы. 2025ж.

 

Конференцияларга, семинарларга, симпозиумдарга катышуу жана өткөрүү.

Лабораториянын кызматкерлери Ош шаарындагы Жаратылыш ресурстары институтунун жана ЖОЖдордун дубалдарында өткөрүлгөн илимий-практикалык семинарларга жана симпозиумдарга дайыма катышып турушат.

2025-жылдын 20.06. Ош ш., саат 14.30. «Табигый таштардын кендерин жана техногендик түзүлүштөрдү комплекстүү өнүктүрүү көйгөйлөрү» темасында тегерек стол болуп өттү.

Техника илимдеринин кандидаты Н. А. Калдыбаев 2025-жылдын январь айында Ош шаардык билим берүү башкармалыгынын мугалимдери үчүн «Кошумча билим берүү концепциясы: чыгармачыл илим, технология жана инженерия – Альфа 2040 КР» деген темада семинар өткөрдү.

 

2025-жылы “ЖТжТС” лабораториясынын кызматкерлери төмөнкү илимий конференцияларга, симпозиумдарга жана форумдарга катышкан:

1.“Топурак жана суу ресурстары: абалы, пайдалануу, туруктуулук” (Баку, 2025-жылдын 13-14-февралы) эл аралык илимий-практикалык конференциясында “ArchGIS программасын колдонуу менен Кыргызстандын түштүгүндөгү тоолуу дарыялардын нугунун деформациясынын гидрологиялык мониторинги жана баалоо” онлайн баяндамасы угушту.

  1. XI аймактык илимий-практикалык конференция “Жаштар жана илим”, 2025-жылдын 26-марты, Новокузнецк, Кузбасс мамлекеттик техникалык университети.
  2. 2025-жылдын 25-апрелинде ОшТУда Бүткүл дүйнөлүк суу күнүнө жана Эл аралык мөңгүлөрдү сактоо жылына арналган “Илим.Технология.Инновация” аттуу жаш окумуштуулардын жана студенттердин VIII илимий-практикалык конференциясында.

4.”ГеоЕвразия-2025. Геологиялык чалгындоо технологиялары – илим жана бизнес” 7-геологиялык-геофизикалык конференциясында жана көргөзмөсүндө. Москва, С.Орджоникидзе атындагы Россия мамлекеттик геологиялык чалгындоо университети (МГРИ), 2025ж. Презентация «Багыттуу бөлүү ыкмасын колдонуу менен жол курулуш продукциясын өндүрүү үчүн минералдык сырьенун сапатын баалоо үчүн геологиялык жана технологиялык параметрлерди негиздөө» деп аталды.

5.Эл аралык конференция ТУРУКТУУ ӨНҮГҮҮДӨ ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫН НАТЫЙЖАЛУУ ПАЙДАЛАНУУ, ИННОВАЦИЯЛЫК ЖАНА ЖАШЫЛ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫН ЖАҢЫ МУУНДАРЫН ТҮЗҮҮ, Андижан айыл чарба институту, 25-26-сентябр, 2025-жыл.

  1. 2025-жылдын 15-17-октябрында Белгород шаарында өтө турган “Европалык

Россиядагы жана чектеш өлкөлөрдөгү жаратылышты пайдалануу жана

экологиялык  абал” XI Эл аралык илимий конференцияда.

  1. 2025-жылдын 10-11-октябрында ОшТУда “Жасалма интеллект жана илим жана өндүрүштөгү тескери көйгөйлөр: энергетика, транспорт, курулуш, IT, экология жана экономика” аттуу эл аралык илимий-практикалык конференция.
  2. Көрүнүктүү илимпоз, Казакстан Республикасынын Улуттук илимдер

академиясынын академиги, Казакстандын илим жана техникага эмгек сиңирген

ишмер, техника илимдеринин доктору, профессор Ш.М.Айталиевдин 90

жылдыгына арналган “Механика жана транспорттук түзүлүштөрдүн актуалдуу

көйгөйлөрү” деген темада эл аралык илимий-практикалык конференция 15– 16

октябрь, Алматы шаары.

  1. Эл аралык илимий-практикалык конференция «ЖАРАТЫЛЫШТЫ

БАШКАРУУНУН ИННОВАЦИЯЛЫК ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ ЖАНА

ӨЛКӨНУН ТУРУКТУУ ӨНҮГҮҮСҮНДӨГҮ РОЛУ», 17-октябрь,2025-ж.

  1. Караева З.У., Жеенбек у. Б.. Б. Сыдыков атындагы Кыргыз-Өзбек Эл аралык университети. “Илимий изилдөөдө жасалма интеллекттин колдонулушу жана макалалардагы шилтемелерди автоматташтыруу өзгөчөлүктөрү” деген темада илимий семинарга катышышты, Ош ш., 19-май, 2025-жыл.
  2. Калдыбаев Н.А., Караева З.У., Жеенбек у. Б. ONLINE UNIVERSITY тарабынан уюштурулган “Илимий изилдөөдө жасалма акылдын колдонулушу“ темасындагы 72 сааттык квалификацияны жогорлатуу курсун ийгиликтүү аякташты. 26-27. 05. 2025ж.

 

Илимий байланыштар.

Томск улуттук изилдөө университети (Томск ш.) жана Серго Орджоникидзе атындагы Орусиялык мамлекеттик геология чалгындоо университети МГРИ-РГГРУ (Москва ш.) менен биргеликте кызматташтыктар жүргүзүлүүдө. Кызматташуу тууралуу келишимге кол коюлган. Урал мамлекеттик тоо-кен университетинде ФГБОУ менен байланыш түзүлүп, биргелешкен басылмалар жүргүзүлүүдө. Казакстандын Алма-Ата шаарындагы К. Сатпаев атындагы Улуттук техникалык университет жана Фергана политехникалык институту менен байланыштар түзүлуп, келишимдер даярдалып жатат.